Soğutucu gazların KİP değerleri

Küresel ısınma potansiyeli (KİP), 1 kg gazın 100 yıl içinde yol açtığı sera etkisinin 1 kg CO₂’ninkine oranıdır; Yönetmelik de terimi böyle tanımlar ve “KIP” kısaltmasını kullanır (R5). AR4, AR5 ve AR6, IPCC’nin Dördüncü, Beşinci ve Altıncı Değerlendirme Raporlarıdır. Her rapor değerleri yeniden hesapladığı için aynı gazın KİP’i sete göre değişir.

AR4 sütunu Florlu Sera Gazlarına İlişkin Yönetmelik EK-1’den okundu (R6). NF₃ EK-1’de değil; “diğer florlu maddeler” eki EK-2’de 17.200 değeriyle yer alır, ancak EK-2 bu değerin hangi IPCC raporuna dayandığını belirtmez (R6). Bu yüzden AR4 hücresi boş bırakıldı. AR5 sütunu Tablo 8.A.1’den (R1), AR6 sütunu tam liste olan Tablo 7.SM.7’den (R2) alındı. AR6 ana bölümündeki özet Tablo 7.15 bazı gazları daha çok haneyle verir; örneğin HFC-134a için 1.526 (R3). Başka bir kaynakta küçük bir fark görürseniz nedeni budur.

HFC hidroflorokarbon, PFC perflorokarbon demektir. Yönetmelik EK-1 bu gazları HFC’ler, PFC’ler ve SF₆ olarak üç grupta listeler (R6). Tablo, soğutma ve iklimlendirmede yerini HFC’lere bırakan HCFC-22 gibi gazları içermez (R4). GHG Protocol Kurumsal Standardı’na göre Kyoto Protokolü kapsamında olmayan gazlar (örneğin CFC’ler) Kapsam 1’e katılmaz, istenirse ayrıca raporlanır (R9). HCFC’ler de Kyoto gazları arasında değildir; GHG Protocol’ün HFC aracı yalnız CFC ya da HCFC kullanan ekipmanın hesaptan çıkarılabileceğini yazar (R8). Yalnız HCFC-22 kullanan bir ekipmanın kaçağı bu yüzden Kapsam 1 toplamına girmez.

Yönetmelik EK-4’e göre bir karışımın KİP’i, her maddenin KİP’i ile ağırlık oranının çarpımlarının toplamıdır. Florlu sera gazı olmayan bileşenler de hesaba girer ve oranlarda ±%1 tolerans vardır (R6). AB 2024/573 Ek VI aynı yöntemi kullanır (R7).

KİP(karışım) = toplam [ ağırlık oranı × KİP(bileşen) ]

Örnek, R-410A (AR4): 0,50 × 675 + 0,50 × 3.500 = 2.087,5

Bileşimler IPCC 2006 Cilt 3 Tablo 7.8’den alındı (R4). Tablo, yüzdelerin kütle esaslı olduğunu ayrıca yazmıyor; ağırlık oranı esası Yönetmelik EK-4’ten (R6) ve AB 2024/573 Ek VI’dan (R7) geliyor. Ekipman etiketinde ya da tedarikçi belgesinde farklı bir ağırlık oranı yazıyorsa onu kullanın.

R-507A’da AR4 ve AR5 aynı sonucu veriyor (3.985). Bu bir rastlantı: bileşenlerin değerleri iki sette farklı, ağırlıklı ortalama aynı sayıya denk geliyor.

IPCC’ye göre R-407C ve R-410A sabit iklimlendirmede ağırlıklı olarak HCFC-22’nin yerini alıyor; R-404A ve R-507A ise ticari soğutmada R-502’nin ve HCFC-22’nin yerini aldı (R4).

Tablo 7.8’de bulunmayan karışımlar (örneğin R-448A, R-449A, R-454B, R-513A) burada yok. Bileşimlerini birincil bir kaynaktan doğrulamadan eklemiyoruz.

Türkiye mevzuatı: AR4

Florlu Sera Gazlarına İlişkin Yönetmelik 15 Ekim 2024 tarihli ve 32693 sayılı Resmî Gazete’de yayımlandı ve 29 Haziran 2022 tarihli önceki yönetmeliği yürürlükten kaldırdı (R5). Yönetmelik ton CO₂ eşdeğerini, gazın metrik ton cinsinden ağırlığı ile KİP’inin çarpımı olarak tanımlar (R5). EK-1’deki KİP değerleri, dipnotunda yazdığı gibi IPCC Dördüncü Değerlendirme Raporu’na dayanır (R6). EKOMVET kaydı ve sızıntı kontrolü eşikleri bu yüzden AR4 değerleriyle hesaplanır.

Yönetmelik, AB’nin 517/2014 ve 2024/573 sayılı tüzükleri dikkate alınarak hazırlandı (R5). 2024/573, 517/2014’ü yürürlükten kaldırdı. HFC’lerin KİP’ini Montreal Protokolü ile tutarlılık için AR4’e, diğer florlu gazlarınkini AR6’ya göre hesaplar (R7). SF₆ bu yüzden AB tüzüğünde 24.300 (AR6), Türkiye yönetmeliğinde 22.800 (AR4) olarak görünür.

Kurumsal envanter: AR5 ya da AR6

Kurumsal envanterde KİP seti bir yöntem seçimidir: hangi seti kullandığınızı künyede yazın ve bütün gazlarda aynı seti kullanın. Bu sitedeki yakıt ve araç faktörleri AR5 ve AR6 ile yayımlandığı için soğutucu gazı da aynı setle hesaplamak envanteri tutarlı tutar. AR4 değerini mevzuat eşiğini hesaplarken kullanın. AR5 sütunundaki değerler, IPCC’nin iklim-karbon geri beslemesini yalnız CO₂ için dahil ettiği hesaptır (R1).

Kurgusal örnek: yıl içinde 42 kg R-410A kaçağı.

Aynı kaçak, AR6 ile AR5’e göre %17,3 yüksek raporlanır. Set künyede yazılı değilse iki envanter karşılaştırılamaz.

GHG Protocol’ün HFC aracı, sahip olunan ya da kontrol edilen soğutma ve iklimlendirme ekipmanından kaynaklanan emisyonları doğrudan emisyon olarak ele alır ve iki hesap yolu verir (R8).

1. Satış bazlı yaklaşım (kütle dengesi)

E (t CO₂e) = (D + P − S − C) × KİP ÷ 1.000 · gaz miktarları kilogram

• D, stok azalışı: yıl başındaki depo stoku eksi yıl sonundaki. Stok arttıysa negatiftir.
• P, satın alınan ya da edinilen gaz: tüpte ya da ekipmanın içinde gelen bütün gaz; saha dışında geri kazanılıp ya da geri dönüştürülüp iade edilen gaz dahil.
• S, satılan ya da devredilen gaz: geri dönüşüm, geri kazanım ya da imha için saha dışına gönderilen gaz dahil.
• C, ekipmanın toplam tam şarjındaki artış: yeni ekipmanın tam şarjı eksi hizmetten çıkan ekipmanın tam şarjı. “Tam şarj”, ekipmanın olması gereken dolum miktarıdır; kaçak yüzünden eksilmiş fiili miktar değildir.

C terimi iki şeyi sağlar: yeni ekipmana doldurulan gaz emisyon sayılmaz; hizmetten çıkan ekipmandan tam şarjdan az gaz geri alınırsa aradaki fark emisyon sayılır (R8). GHG Protocol bu yaklaşımı ekipman üreticilerine ve ekipmanının servisini kendisi yapan kullanıcılara önerir (R8).

Kurgusal örnek (R-410A, servisini kendisi yapan bir işletme): yıl başı stok 20 kg, yıl sonu 8 kg, yani D = 12 kg. Yıl içinde 30 kg satın alındı (P), 5 kg geri kazanıma gönderildi (S). Tam şarjı 25 kg olan yeni bir ünite devreye girdi, tam şarjı 10 kg olan bir ünite hizmetten çıktı, yani C = 15 kg. Kaçak = 12 + 30 − 5 − 15 = 22 kg; AR5 ile 22 × 1.923,5 ÷ 1.000 = 42,3 t CO₂e.

2. Yaşam döngüsü aşaması yaklaşımı

E (t CO₂e) = (IE + S + DE) × KİP ÷ 1.000

• IE, kurulum emisyonu: yeni ekipmana doldurulan gaz eksi yeni ekipmanın tam şarjı. Ekipman üreticiden dolu geldiyse bu terim atlanır.
• S, servis gazı: servis sırasında ekipmana eklenen gaz. Birinci yaklaşımdaki S’den farklıdır.
• DE, hizmetten çıkarma emisyonu: hizmetten çıkan ekipmanın tam şarjı eksi ondan geri kazanılan gaz.

GHG Protocol bu yaklaşımı ekipmanının servisini yükleniciye yaptıranlara önerir. Gerekli bilgi servis firmasından alınır (R8).

Bilinen zayıflık: yeni ekipman

Yeni kurulan ekipman, gaz takviyesi gerekmeden önce iki yıl ya da daha uzun süre kaçırabilir; bu dönemin kaçağı satış bazlı yöntemde ancak sonradan görünür (R8). IPCC de ulusal düzeydeki kütle dengesi denklemi (Denklem 7.9) için aynı uyarıyı yapar: ekipman stoku büyürken yöntem emisyonu olduğundan düşük gösterebilir (R4).

IPCC 2006 Tablo 7.9, işletme sırasındaki yıllık kaçağı ilk şarjın yüzdesi olarak ve alt uygulamaya göre aralıklarla verir (R4).

Aralığın alt ucu gelişmiş, üst ucu gelişmekte olan ülkeler içindir. Değerler UNEP’in soğutma teknik seçenekler komitesinin (RTOC) raporlarına dayanır (R4). Mobil klima satırının dipnotu, 1996 ve sonrası Avrupa modellerindeki ikinci nesil sistemler için %5,3–10,6 kaçak tahminini de aktarır (R4).

Kurgusal tarama: 100 kg R-410A şarjlı bir chiller için %2–15 aralığı yılda 2–15 kg kaçak demektir; AR5 ile 3,8–28,9 t CO₂e.

Aralık tek bir değer değildir ve sizin ekipmanınızı temsil etmez. Kalem önemliyse envanteri yukarıdaki kütle dengesiyle, servis ve dolum kayıtlarına dayanarak kurun.

Ekipman Operatörleri Merkezi Veri Tabanı (EKOMVET), ekipman kayıt defterlerinin tutulduğu elektronik veri tabanıdır ve İklim Değişikliği Başkanlığı tarafından yönetilir (R5). Yönetmeliğin 7. maddesine göre 5 ton CO₂ eşdeğeri veya daha fazla florlu sera gazı içeren sabit soğutma, iklimlendirme ve ısı pompası ekipmanının, sabit yangından korunma ekipmanının, soğutmalı kamyon ve römorklardaki soğutma ünitelerinin ve Organik Rankin Çevrimlerinin operatörleri EKOMVET’e veri girer (R5).

Bu ekipman için sızıntı kontrolü periyotları 12. maddede yazılıdır (R5):

Kurulu sızıntı tespit sisteminin kendisi, elektrik şalt ekipmanı dışında, her 12 ayda bir kontrol edilir. 10 ton CO₂ eşdeğerinin altında gaz içeren, hermetik olarak sızdırmazlığı sağlanmış ve bu ifadeyle etiketlenmiş ekipman sızıntı kontrolüne tabi değildir (R5).

Eşik kaç kilograma denk gelir?

Ton CO₂ eşdeğeri = şarj (t) × KİP olduğuna göre, eşiğe denk gelen şarj eşik (t CO₂e) × 1.000 ÷ KİP kilogramdır. Aşağıdaki değerler bu formülle ve AR4 ile hesaplandı ve 0,1 kg’a yukarı yuvarlandı; bu şarj ve üzeri eşiğe ulaşır. Resmî bir tablo değildir; ekipman etiketindeki şarj miktarıyla kendiniz doğrulayın.

Kayıtlar envanterde de işe yarar

Operatör, ekipman kayıt defterini EKOMVET üzerinden oluşturur. Kurulum, bakım ya da servis, devreden çıkarma, sızıntı kontrolü ve geri kazanım faaliyetlerinin bilgisini, faaliyet tamamlandıktan sonra 30 iş günü içinde sisteme girer (R5). Yönetmelik kayıt defterinin içeriğini tek tek saymaz; EKOMVET’e verilerin kaydedilmesine ilişkin usul ve esasları Başkanlık belirler (R5, Md. 7(7)). Bu kayıtlar eklenen ve geri kazanılan gaz miktarlarını içeriyorsa, yukarıdaki iki hesap yolunun girdisi olarak kullanılabilir. Yalnız seti ayırın: mevzuat eşiği AR4 ile, envanterdeki emisyon seçtiğiniz setle hesaplanır.