Su ayak izi: ISO 14046 ile nasıl hesaplanır

ISO 14046:2014, ISO’nun çevre yönetimi teknik komitesinde (ISO/TC 207/SC 5) hazırlanan ve 2014’te yayımlanan standarttır; 2020’de gözden geçirilip olduğu gibi teyit edildi (R1). Standart, su ayak izi değerlendirmesinin ilkelerini, şartlarını ve kılavuzunu verir ve değerlendirmeyi yaşam döngüsü değerlendirmesine (LCA) dayandırır. Değerlendirme bir ürün, bir süreç ya da bir kuruluş için yapılabilir (R1).

Standardın tanımıyla su ayak izi, suyla ilgili potansiyel çevresel etkileri nicelendiren göstergedir; birincil amacı kullanılan su hacmini raporlamak değildir (R2). Sonuç tek bir değer olabileceği gibi birden fazla etki göstergesinden oluşan bir profil de olabilir (R1). Yalnız su kıtlığı etkisi hesaplandıysa sonuç bir su kıtlığı ayak izidir; AWARE yöntemi bu hesabın ISO 14046’ya göre uzlaşı yöntemidir (R4).

Sonucu etiket ya da beyanla duyurmak ISO 14046’nın kapsamında değildir (R1). Ürün karbonunda olduğu gibi su ayak izi de çevresel beyana dönüşecekse ayrıca o beyanın kuralları uygulanır; bkz. EPD süreci.

Pratik sonucu şu: müşteriniz “ISO 14046’ya göre su ayak izi” istiyorsa mavi-yeşil-gri hacim tablosu tek başına bu talebi karşılamaz. Hacim tablosu iç verimlilik takibi için yine de değerlidir; raporda hangisinin hesaplandığı adıyla yazılmalıdır.

AWARE (Available WAter REmaining), su kıtlığı ayak izi için yaşam döngüsü topluluğunun uzlaşı yöntemidir. Bir havzada insan ve ekosistem ihtiyacı karşılandıktan sonra kalan suyu, dünya ortalamasıyla karşılaştırır. Faktör 0,1 ile 100 arasında değişir; dünya ortalaması 1’dir ve birimi m³ dünya eşdeğeri/m³’tür (R4). Tüketilen su miktarı bu faktörle çarpılır.

AB Komisyonu’nun ürün ve kuruluş çevresel ayak izi (PEF/OEF) yöntemi de “su kullanımı” etki kategorisinde AWARE’i kullanır: gösterge yoksunluk ağırlıklı su tüketimi, birimi m³ yoksun bırakılan su eşdeğeridir (R5). Yani AB’deki bir alıcı PEF tabanlı veri istiyorsa su göstergesi AWARE ile hesaplanmış olmalıdır.

Kıtlık ağırlığı yalnız tüketime uygulanır: buharlaşan, ürüne geçen ya da başka havzaya deşarj edilen su. Çekilip aynı havzaya geri verilen su tüketim değildir; çekim ile tüketimi karıştırmak sonucu büyütür.

Karbon envanteri için toplanan enerji ve hammadde verisi büyük ölçüde aynı veridir. İki çalışmayı tek veri toplama turunda planlamak işi bir kez yapmayı sağlar; bkz. kurumsal karbon ayak izi ve ürün karbon ayak izi.

Tarım ve Orman Bakanlığı’nın Su Verimliliği Yönetmeliği 27 Aralık 2024’te yayımlandı (Resmî Gazete sayı 32765, R6). Ek-1’de sayılanlar su verimliliği sistemi kurar (md. 5); beş yıllık uygulama takvimini içeren su verimliliği planı bilgi sistemine girilir ve Bakanlığın onayına sunulur, sonuçlar yıllık izlenir (md. 6, R6).

Ek-1’e göre Ek-2’deki NACE kodlarında faaliyet gösteren ve 50 ve üzeri çalışanı olan işletmeler ile organize sanayi, serbest ve endüstri bölgeleri için sistem kurulumunun son tarihi yönetmeliğin yayımından itibaren 18 aydır; Ek-2’de tekstil ve gıda imalatı kodları da var (R7). 100 ve üzeri odalı konaklama tesisleri için süre 21 aydır (R7).

Belge üç seviyelidir: mavi, yeşil ve turkuaz (md. 7). Ek-2’deki faaliyetler yeşil belge için en fazla beş yıl içinde başvurur, süre Bakanlığın uygun görüşüyle yedi yıla uzatılabilir; turkuaz belge gönüllüdür (md. 7, R6). NACE faaliyetleri için turkuaz belge ölçütlerinden biri, Türk Standardları Enstitüsü tarafından verilen TS EN ISO 14046 su ayak izi belgesine sahip olmaktır (Ek-5, Tablo 2, ölçüt 4, R7).

Bu sayfa yönetmeliğin tamamını anlatmaz; yükümlülüğünüzün kapsamı faaliyet kodunuza ve çalışan sayınıza göre belirlenir. Su verimliliği planının kendisi su ayak izi çalışması değildir, ama aynı su dengesi verisine dayanır.

Aşamalar

1. Kapsam ve yöntem notu. Ürün, tesis ya da kuruluş; sistem sınırı, fonksiyonel birim, raporlanacak etkiler ve müşterinizin istediği çerçeve (ISO 14046, AB çevresel ayak izi ya da hacim hesabı). Eksik kayıtların listesi bu aşamanın sonunda elinizde.
2. Su dengesi ve envanter. Çekim, deşarj, buharlaşma ve ürüne geçen su; kaynak, havza ve kalite bilgisiyle. Ürün hesabında hammadde ve tedarik zinciri verisi.
3. Etki değerlendirmesi. Su kıtlığı AWARE ile; kalite etkileri seçilen LCA etki kategorileriyle. İstenirse mavi-yeşil-gri hacim tablosu ayrı ve adıyla.
4. Rapor ve iç kontrol. Rapor ve hesap dosyası; teslimden önce hesabı yapmayan ikinci bir analist dosyayı iç kontrolden geçirir.
5. Doğrulamaya hazırlık. Kanıt arşivi, doğrulayıcının sorularına yanıtlar; bulgu çıkarsa düzeltmeyi hazırlıyoruz. Doğrulama kararı doğrulayıcının.

Teslim edilenler

Sizden istediklerimiz

Fiyat: teklife göre. Süre: kapsama göre; doğrulayıcının denetim süresi ve ücreti teklife dahil değildir. Kapsamı tesis sayısı, ürün sayısı, tedarik zincirinin dahil olup olmadığı ve kayıtlarınızın durumu belirler.

Su ayak izini biz doğrulamıyoruz ve belgelendirmiyoruz. Raporu hazırlayan kuruluşun aynı raporu doğrulaması bağımsızlığı ortadan kaldırır. TÜRKAK ISO 14046 kapsamında doğrulama kuruluşlarına akreditasyon hizmeti veriyor (R8); Su Verimliliği Yönetmeliği turkuaz belge ölçütünde TSE’nin verdiği TS EN ISO 14046 belgesini anıyor (R7). Doğrulayıcıyı siz seçer ve sözleşirsiniz; biz kapsam ve takvim için soru listesi veriyoruz.

Teklif alırken hazırlık ile doğrulamanın ayrı kuruluşlarca yapılacağını yazılı olarak teyit edin. Karbon tarafındaki aynı ayrım: doğrulama nasıl olur.