Kapsam 1, 2, 3 nedir? Doğrudan ve dolaylı emisyon

Kurumsal Standart’ın 2004 metni Kapsam 2’yi yalnız satın alınan elektrikle anlatır (R1, s. 25); 2011 tarihli Kapsam 3 Standardı’nın özet tablosu buhar, ısıtma ve soğutmayı da Kapsam 2’ye sayar (R4, Tablo 5.1). Üç kapsam raporlayan şirket için birbirini dışlar: aynı emisyon şirketin envanterinde iki kapsamda birden yer almaz (R4, §5.1).

Kapsam 1’e hangi faaliyetler girer?

Kurumsal Standart doğrudan emisyonları dört faaliyet türünde toplar (R1, s. 27):

• Elektrik, ısı ya da buhar üretimi: kazan, fırın, türbin gibi sabit kaynaklarda yakıt yanması. Faktörler: sabit yanma.
• Fiziksel ya da kimyasal işleme: çimento, alüminyum, adipik asit, amonyak üretimi ve atık işleme gibi proses emisyonları.
• Malzeme, ürün, atık ve çalışan taşıma: şirkete ait ya da şirketin kontrolündeki kamyon, tren, gemi, uçak, otobüs ve otomobillerde yakıt yanması. Faktörler: hareketli yanma.
• Kaçak emisyonlar: ekipman sızıntıları, soğutma ve iklimlendirme ekipmanından HFC salımı, gaz taşımada metan kaçağı. Değerler: soğutucu gazlar.

Hangi gazlar sayılır?

Kurumsal Standart, Kyoto Protokolü’nün kapsadığı altı gazla yazıldı: CO₂, CH₄, N₂O, HFC’ler, PFC’ler ve SF₆ (R1, s. 3). 2013 değişikliğiyle envantere girmesi zorunlu gazlara azot triflorür (NF₃) eklendi (R2). Biyokütle yanmasından çıkan doğrudan CO₂ Kapsam 1’e dahil edilmez, ayrı raporlanır (R1, s. 25).

Kurumsal Standart, emisyonların şirket düzeyinde birleştirilmesi için iki yaklaşım tanır: pay (hisse) yaklaşımı ve kontrol yaklaşımı. Kontrol yaklaşımını seçen şirket finansal kontrol ile operasyonel kontrol ölçütlerinden birini seçer (R1, s. 17). Neyin doğrudan, neyin dolaylı sayılacağı bu seçime bağlıdır (R1, s. 25).

• Kiralık tesis ve araç, franchise, dış kaynak. Bu tür sözleşmelerden doğan emisyonlar, seçilen yaklaşım onlara uygulanmıyorsa Kapsam 3’e girer (R1, s. 29).
• Kendi ürettiğiniz ve sattığınız elektrik. Başka bir şirkete satılan, kendi üretilmiş elektriğin emisyonu Kapsam 1’den düşülmez (R1, s. 27).
• Tedarikçinin emisyonu. Sattığınız ürünün üretiminde sizin tesisinizde oluşan emisyon sizin Kapsam 1’inizdir; aynı emisyon ürünü satın alan müşterinizin Kapsam 3’ünde, kategori 1’de görünür: Kapsam 3 tanımı gereği değer zincirindeki başka kuruluşların sahip olduğu ya da kontrol ettiği kaynaklardan çıkar (R4, §5.1).

Sınır kararının nasıl verildiği ve yazıya geçirildiği: ISO 14064 · kuruluş ve raporlama sınırı.

• Konum bazlı yöntem, enerjinin tüketildiği şebekelerin ortalama emisyon yoğunluğunu yansıtır; çoğunlukla şebeke ortalaması emisyon faktörü kullanır (R3, §1.5).
• Piyasa bazlı yöntem, şirketin bilerek seçtiği (ya da seçmediği) elektriğin emisyonunu yansıtır; emisyon faktörünü sözleşmeye dayalı araçlardan türetir. Bunlar arasında enerji nitelik sertifikaları, doğrudan sözleşmeler, tedarikçiye özgü emisyon oranları ve başka bilgi yoksa “artık karışım” faktörü sayılır (R3, §1.5).

Ürüne ya da tedarikçiye özgü veriyi sözleşmeye dayalı araçlarla sağlayan piyasalarda faaliyeti olan şirket, Kapsam 2’yi iki yöntemle raporlar ve her sonucu yönteminin adıyla etiketler; buna ikili raporlama denir (R3, §1.5.1). Piyasa bazlı yöntemde kullanılan sözleşmeye dayalı araçlar Kapsam 2 kalite kriterlerini karşılamalıdır; Tablo 7.1 sekiz kriter sayar, ikisi yalnız tedarikçiye özgü emisyon faktörleri ve üreticiden doğrudan alım için geçerlidir (R3, Tablo 7.1). Kılavuz Kurumsal Standardın bir değişikliğidir (R3, §1.6).

Türkiye’de YEK-G belgesi ve kalite kriterlerinin ayrıntısı: Kapsam 2 ikili raporlama; konum bazlı hesap için: Türkiye elektrik emisyon faktörü.

Kategoriler Kapsam 3 Standardı’nın Tablo 5.3’ünden (R4). Kurumsal Standart Kapsam 3’ü isteğe bağlı sayar (R1, s. 25); Kapsam 3 Standardı’nı uygulayan şirket ise tüm Kapsam 3 emisyonlarını hesaba katar ve dışladığı her kalemi açıklayıp gerekçelendirir (R4, §6.2).

Önemlilik taraması, veri hiyerarşisi ve sektöre göre öne çıkan kategoriler: Kapsam 3: 15 kategori.

Standardın 2018 baskısı, 2006 baskısındaki dolaylı emisyonları beş özel kategoriye ayırdı (R5, Önsöz). ISO’nun ISO 14064-1 için yayımladığı uygulama kılavuzu altı kategoriyi şöyle sayar (R6, Giriş):

Doğrudan ve dolaylı ayrımı iki çerçevede aynı ölçüte dayanır: kaynağın kuruluşa ait olup olmadığı ya da kuruluşun kontrolünde olup olmadığı. Dolaylı tarafın bölünüşü farklıdır: GHG Protocol enerjiyi (Kapsam 2) ayırıp kalan her şeyi 15 kategoriyle Kapsam 3’e koyar; ISO dolaylı emisyonu ithal enerji, taşıma, kullanılan ürünler, satılan ürünlerin kullanımı ve diğerleri diye beşe böler.

Kapsam 3 kategorileri ISO kategorilerine nasıl eşlenir?

ISO, ISO/TS 14064-4:2025’in Ek B’sinde bu belge, GHG Protocol Kurumsal Standardı ve ISO 14064-1 arasında bir karşılık tablosu verir (R6). Tablonun içeriği ücretli kısımda olduğu için 15 kategorinin ISO kategorilerine tek tek eşlemesini burada vermiyoruz. Envanterinizi iki dilde raporlayacaksanız eşlemeyi bu tabloya dayandırın ve yazılı tutun; ISO 14064-1 envanterinin geri kalanı için: ISO 14064.

Standartlar değişiyor mu?

ISO 14064-1:2018 2024’te gözden geçirilip teyit edildi; ISO’nun sayfasına göre revize edilecek ve yerini alacak taslak (ISO/WD 14064-1.2) hazırlanıyor (R5). GHG Protocol, Kapsam 1, 2 ve 3 standartlarını ISO 14064-1 ile tek, ortak markalı bir kurumsal standartta birleştirmek için 2027’nin ikinci çeyreğinde bir kamu danışması planlıyor; Kapsam 2 danışması 56 ülkeden yaklaşık 1.100 yanıt aldı (R8). GHG Protocol aksini duyurana kadar mevcut standartlar ve kılavuzlar yürürlükte (R7).

TSRS 2’ye göre raporlayan işletme, raporlama dönemindeki mutlak brüt sera gazı emisyonlarını ton CO₂ eşdeğeri olarak Kapsam 1, Kapsam 2 ve Kapsam 3 diye ayırarak açıklar ve yetkili bir makam ya da kote olduğu borsa farklı bir yöntem istemedikçe bunları GHG Protocol Kurumsal Standardı’na (2004) göre ölçer (para. 29(a)(i)–(ii)) (R9). Kimlerin TSRS raporlamasına tabi olduğu ve 2026 değişiklikleri: TSRS.

Türkiye ETS ve AB SKDM ise kapsam dilini kullanmaz; tesis ya da ürün düzeyinde kendi tanımlarıyla çalışır. Ayrıntı: İklim Kanunu ve Türkiye ETS, SKDM gömülü emisyon.

Envanterin adım adım nasıl kurulduğu ve örnek hesap: Kurumsal karbon ayak izi nasıl hesaplanır.