Net sıfır, karbon nötr ve çevresel beyan kuralları

Fark nerede ortaya çıkıyor?

• Ölçek. IPCC’ye göre küresel ölçekte karbon nötrlük ile net sıfır CO₂ eş anlamlıdır. Ülke ya da kuruluş gibi alt ölçeklerde ayrışırlar: net sıfır CO₂ genellikle raporlayan kuruluşun doğrudan kontrolündeki ya da toprak sorumluluğundaki emisyon ve giderimlere uygulanır, karbon nötrlük ise genellikle bu kontrolün dışındakileri de kapsar (R4).
• Gazlar. IPCC karbon nötrlüğü CO₂ üzerinden tanımlar; tüm sera gazları için ayrı bir “net sıfır sera gazı” tanımı kullanır (R4).
• Araç. IPCC, karbon nötrlüğe ulaşmanın bazı durumlarda kuruluşun kendi eylemlerinden sonra kalan emisyonları dengelemek için denkleştirmeye dayanabileceğini not eder (R4). SBTi’nin kurumsal net sıfırında ise karbon kredisi hedefe azaltım olarak sayılmaz; artık emisyonlar kalıcı giderimle nötralize edilir (R5).
• Sınır. Karbon nötrlük çoğunlukla dolaylı (Kapsam 3) emisyonlar dahil yaşam döngüsü üzerinden değerlendirilir, ama ilgili programın kuralına göre yalnız doğrudan kontrol edilen emisyonlarla da sınırlanabilir (R4). Bu yüzden “karbon nötr” sözü, hangi sınırın kullanıldığı söylenmedikçe eksik kalır.

ISO 14068-1 nerede duruyor?

ISO’nun bu konudaki standardının tam adı ISO 14068-1:2023 Climate change management — Transition to net zero — Part 1: Carbon neutrality, yani “İklim değişikliği yönetimi — Net sıfıra geçiş — Bölüm 1: Karbon nötrlük” (R13). Başlığa göre standart, net sıfıra geçiş dizisinin karbon nötrlüğe ayrılmış ilk bölümüdür.

Standardın tam metnini bu sayfayı hazırlarken birincil kaynaktan okuyamadık; ISO’nun standart sayfası da otomatik erişime kapalıydı. Şartlarını ikincil özetlerden aktarmak yerine burada özetlemiyoruz. ISO 14068-1’e dayanan bir karbon nötrlük beyanı düşünüyorsanız standardın kendisini edinip okuyun; beyan tüketiciye ulaşacaksa aşağıdaki AB ve Türkiye kurallarına da bakın.

1. Kısa vadeli bilime dayalı hedef: 5-10 yıllık azaltım hedefi. Hedef yılı 2030 ya da SBTi’ye başvurudan itibaren 5-10 yıl (R5).
2. Uzun vadeli bilime dayalı hedef: değer zinciri emisyonlarının ne kadar azaltılması gerektiğini gösterir. Hedef yılı en geç 2050; elektrik üretimi (power) ve deniz taşımacılığı sektör yollarını kullanan hedeflerde en geç 2040 (R5).
3. Nötralizasyon: uzun vadeli hedefe ulaşıldıktan sonra kalan emisyonları dengelemek için atmosferden karbon giderip kalıcı olarak depolamak. SBTi’ye göre çoğu şirket uzun vadeli hedefiyle emisyonunu en az %90 azaltır; kalan artık emisyonlar nötralize edilmelidir (R5).
4. Değer zinciri ötesi azaltım (BVCM): şirketin değer zinciri dışındaki azaltım ya da giderim eylemleri ve yatırımları. SBTi bunu güçlü biçimde teşvik eder, ama şirketin kendi değer zinciri emisyonlarını hızla ve derinden azaltmasının yerine geçmez sayar (R5).

SBTi’ye göre bir şirket, uzun vadeli hedefini tüm kapsamlarda gerçekleştirip artık emisyonlarını nötralize etmeden net sıfıra ulaştığını iddia edemez (R5).

Eşikler ve süreler

Hangi sürüm geçerli?

Güncel sürüm V1.3.1; 14 Nisan 2026’dan beri geçerli (R5). SBTi Haziran 2026’da V2.0’ı yayımladı (R7). SBTi’nin açıklamasına göre 2026’da hedef koyan şirketler V1.3.1’i kullanmalı; V2.0 kapsamında doğrulama başvurusu 2027 başından itibaren yapılabilecek (R6). Şirketler hedef belirlemede V1’i Ocak 2028’e kadar kullanmaya devam edebilir ve bu hedefler tam hedef döngüsü boyunca geçerli kalır (R8).

V2.0 şirketleri iki kategoriye ayırır. A kategorisi tüm ülkelerden büyük şirketler ile yüksek gelirli ülkelerden orta ölçekli şirketlerdir; B kategorisi tüm ülkelerden küçük şirketler ile daha düşük gelirli ülkelerden orta ölçekli şirketlerdir. Geçiş planı açıklaması, hedef baz yılı verisine güvence ve Kapsam 3 hedefi gibi bazı A şartları B için isteğe bağlıdır (R7).

Ülke, nihai ana şirketin kurulduğu yargı alanına göre belirlenir ve Dünya Bankası gelir kategorileriyle sınıflandırılır; eşikler grup düzeyinde konsolide rakamlarla değerlendirilir. Kategori SBTi kaydında belirlenir ve hedef doğrulamasında yeniden teyit edilir (R7). Türkiye’nin bu sınıflandırmada nereye düştüğünü bu sayfada değerlendirmedik; orta ölçekli bir şirketseniz kategorinizi kayıt aşamasında netleştirin.

Sattığınız ürünün üretiminde oluşan emisyon, alıcınızın envanterinde Kapsam 3 olarak görünür. SBTi’ye göre Kapsam 3, Kapsam 1, 2 ve 3 toplamının %40’ı veya daha fazlasıysa şirket, kısa vadeli hedeflerinde toplam Kapsam 3’ün en az %67’sini birlikte kapsayan bir ya da daha fazla azaltım hedefi ve/veya tedarikçi ya da müşteri katılım hedefi koymak zorundadır. Kapsam 3 hedefinin sınırı, GHG Protocol Kapsam 3 Standardı’ndaki kategori sınırları gözetilerek belirlenir (R5).

Tedarikçi katılım hedefi ne ister?

Katılım hedefi, şirketin tedarikçilerini ya da müşterilerini bilime dayalı hedef koymaya yöneltmesidir. SBTi’nin C23 kriterine göre (R5):

• Tedarikçilerin ya da müşterilerin, SBTi kısa vadeli kriterlerinin güncel sürümüyle uyumlu bilime dayalı azaltım hedefleri olmalıdır.
• Hedef, şirketin kendi hedefini SBTi doğrulamasına sunduğu tarihten itibaren en çok 5 yıl içinde gerçekleşmelidir.
• Hedef metninde, katılım hedefinin ilgili kategorilerdeki emisyonun yüzde kaçını, bu bilgi yoksa yıllık satın alma harcamasının yüzde kaçını kapsadığı yazılır.
• Katılım hedefi yukarı ya da aşağı akış Kapsam 3 kategorilerinde kurulabilir.

Yani katılım hedefi koyan bir müşteri, Kapsam 3 emisyonunun ya da satın alma harcamasının belirli bir kısmını oluşturan tedarikçilerin bu süre içinde bilime dayalı hedef koymasını taahhüt etmiş olur. Sizden hedef istemesi bu taahhüdün sonucu olabilir. Bu talebi kaç tedarikçinin aldığına dair güvenilir bir istatistik görmedik; bu yüzden oran vermiyoruz.

Bu bir yasal zorunluluk mu?

SBTi standardı kendi başına yasal bir yükümlülük doğurmaz: SBTi bir kamu otoritesi değil, İngiltere’de kayıtlı özel bir şirket ve Birleşik Krallık’ta kayıtlı bir hayır kurumudur (R8). Talep, müşterinizin kendi hedefinden ve sizinle ticari ilişkisinden doğar.

Tedarikçi olarak ne hazırlamalı?

• Kuruluş envanteri. Bilime dayalı hedef bir sera gazı envanterine dayanır. Kapsam 1 ve 2 ile önemli Kapsam 3 kategorilerini kapsayan bir envanter ilk adımdır: ISO 14064, Kapsam 3.
• Sürüm ve kategori. Hedefi hangi SBTi sürümüyle koyacağınızı ve V2.0’da hangi kategoriye girdiğinizi netleştirin (bkz. önceki bölüm). KOBİ yolunun şartları, başvuru adımları ve ücreti: KOBİ olarak SBTi hedefi.
• Ürün verisi. Müşteriniz hedef yerine ürün başına karbon verisi istiyorsa bu ayrı bir hesaptır: ISO 14067 ürün karbon ayak izi.

SBTi’de karbon kredileri sera gazı envanterinden ayrı raporlanır ve kısa ya da uzun vadeli hedefe ulaşmada azaltım sayılmaz. Kredi yalnız iki amaçla düşünülebilir: artık emisyonları nötralize etmek ya da bilime dayalı hedeflerin ötesinde ek iklim azaltımını finanse etmek (R5). V2.0 bunu netleştiriyor: net sıfır hedef yılında ve sonrasında şirketler Kapsam 1, 2 ve 3’ü sıfıra ya da artık seviyelere indirmeli ve tüm artık emisyonları uygun karbon giderimleriyle nötralize etmelidir; kriter CNZS-C46 (R7).

IPCC, denkleştirmelerin genellikle çevresel bütünlük ölçütlerine tabi olduğunu not eder: çifte sayımın ve sızıntının önlenmesi, uygun referans senaryo, ek olma (additionality) ve kalıcılık ya da kalıcı olmama riskine karşı önlem (R4).

Türkiye’de karbon kredisinin hukuki çerçevesi

7552 sayılı İklim Kanunu, ETS ve gönüllü taahhütler kapsamında yapılacak denkleştirmede kullanılmak üzere ulusal bir karbon kredilendirme ve denkleştirme sisteminin esaslarını belirlemeyi İklim Değişikliği Başkanlığı’na bırakıyor (md. 11/2). Yurt içinde gönüllü karbon piyasasında kredi üretmeye başlamış ya da başlayacak projelerin sahipleri, projelerini Başkanlığın belirlediği sürede karbon kredisi kayıt sistemine kaydettirmekle yükümlü (md. 11/5) (R1). Kanunun genel çerçevesi için: 7552 sayılı İklim Kanunu.

Kredi almak yasak mı?

İncelediğimiz kaynakların hiçbiri kredi almayı yasaklamıyor: 7552 sayılı Kanun gönüllü karbon piyasasını düzenliyor (R1), AB kuralı da şirketlerin karbon kredisi projeleri dahil çevresel girişimlere yaptıkları yatırımları yanıltıcı olmayan biçimde duyurmasını engellemiyor (R9). Sorun, krediyi ürünün ya da şirketin emisyonunu ortadan kaldırmış gibi sunmaktır. Bu sayfa bir kredi ya da proje önermiyor.

Direktif (AB) 2024/825, tüketicileri haksız ticari uygulamalara karşı koruyan 2005/29/AT Direktifi’ni değiştirerek tüketicilerin yeşil dönüşümde daha iyi korunmasını amaçlıyor. Değişiklikle 2005/29/AT’nin Ek I listesine çevresel iddialar ve sürdürülebilirlik etiketleriyle ilgili dört bent eklendi. Denkleştirmeye dayalı iddialar için gerekçe açık: bu iddialar her koşulda yasaklanmalı ve Ek I listesine eklenmelidir (R9).

Gerekçe (12), bu tür iddialara örnek olarak “iklim nötr”, “CO₂ nötr sertifikalı”, “karbon pozitif”, “iklim net sıfır”, “iklim açısından dengelenmiş”, “azaltılmış iklim etkisi” ve “sınırlı CO₂ ayak izi” ifadelerini sayar. Bu iddialara yalnız ürünün gerçek yaşam döngüsü etkisine dayandıklarında izin verilir; ürünün değer zinciri dışındaki denkleştirmeye dayandıklarında verilmez (R9). Ürünün yaşam döngüsü etkisini hesaplamanın yöntemi için: ISO 14067.

Gözden kaçan üç ayrıntı

• Adlar da iddiadır. Direktife göre “çevresel iddia” etiketleri, marka adlarını, şirket adlarını ve ürün adlarını da kapsar (R9). “Nötr” ifadesini ürün ya da marka adına taşımak kuralın dışına çıkmanın yolu değildir.
• Gelecek iddiası plan ister. Gelecekteki çevresel performansa ilişkin bir iddia, ölçülebilir ve zamana bağlı hedefler içeren ayrıntılı ve gerçekçi bir uygulama planındaki açık, nesnel, kamuya açık ve doğrulanabilir taahhütlere dayanmıyorsa ya da bu plan bağımsız üçüncü taraf bir uzmanca düzenli olarak doğrulanmıyorsa veya doğrulamanın bulguları tüketicilere açılmıyorsa yanıltıcı sayılabilir (2005/29/AT md. 6(2)(d)) (R9).
• Yatırımı anlatmak serbest. Yasak, şirketlerin karbon kredisi projeleri dahil çevresel girişimlere yaptıkları yatırımları yanıltıcı olmayan biçimde duyurmasını engellemez (R9).

Takvim ve kapsam

Üye devletler direktife uyum önlemlerini 27 Mart 2026’ya kadar kabul edip yayımlamak ve 27 Eylül 2026’dan itibaren uygulamak zorundadır (md. 4(1)) (R9). Üye devletlerin direktifi iç hukuka aktarma durumunu bu sayfada tek tek izlemiyoruz.

Direktif tüketiciyi koruyan kuralları değiştiriyor; hedefi tüketiciye yönelik ticari uygulamalardır. Ürününüz AB’de tüketiciye ulaşıyorsa ya da AB’li müşteriniz tüketiciye sizin verinize dayanan bir iddia yapıyorsa, o iddianın kurala uyması sizin verinizin niteliğine de bağlıdır. Yalnız işletmeler arası iletişime uygulanıp uygulanmadığı ayrı bir hukuki değerlendirme konusudur; bu sayfada bir sonuca varmıyoruz.

Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliği, 1 Temmuz 2026 tarihli Resmî Gazete’de (sayı 33297) yayımlanan ve 1 Ağustos 2026’da yürürlüğe giren değişiklikle çevresel beyanlar için açık hükümler edindi (R10). Yönetmelik tüketiciye yönelik her türlü ticari reklamı ve haksız ticari uygulamayı kapsar (md. 2); ilgili hükümler “Çevreye ilişkin beyanlar içeren reklamlar” başlıklı 17. maddededir (R11).

Reklam Kurulu Kılavuzu ne ekliyor?

Reklam Kurulu’nun Çevreye İlişkin Beyanlar İçeren Reklamlar Hakkında Kılavuz’u, Kurul’un 13.12.2022 tarihli ve 328 sayılı toplantısında alınan karara dayanır ve o da tüketiciye yönelik reklamları kapsar (md. 2 ve 3) (R12). Konuya doğrudan değen hükümleri:

• “Karbon nötr” adıyla sayılıyor. “Karbon nötr”, “yenilenebilir”, “yeşil enerji” gibi genel nitelikteki kavramlar açıklama yapılmadan ya da belirsizlik yaratacak şekilde kullanılamaz. Beyanın ne ile ilgili olduğu, yaşam döngüsünün tümüne mi bir bölümüne mi yönelik olduğu ve ölçüm ya da değerlendirme yöntemi açıklanmalıdır (md. 5/4) (R12).
• “Sıfır emisyon” hangi aşama? İbarenin ürün tüketiciye sunulmadan önceki üretim aşamasına mı, yoksa kullanım sürecine mi ilişkin olduğu açıkça belirtilmelidir (md. 5/7) (R12).
• Gelecek hedefi strateji belgesi ister. Mal ya da hizmetlerin gelecekte hedeflenen çevresel etkilerine ilişkin beyanlar yalnız kamuya açık ve doğrulanabilir bir strateji belgesinde yer alıyorsa reklamda kullanılabilir (md. 5/8) (R12).
• Sonradan düzeltmek sorumluluğu kaldırmaz. Uygun olmayan reklamın sonradan düzeltilmesi ya da telafi edilmesi reklam verenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz (md. 12/2); reklam verenler, reklam ajansları ve mecra kuruluşları Kılavuz’a uyumdan ayrı ayrı sorumludur (md. 12/1) (R12).

Bu kuralların hepsi tüketiciye yönelik reklamı düzenliyor. Yalnız işletmeler arası yazışma ya da teklif dosyası için ayrı bir değerlendirme gerekir; ürününüz ya da müşteriniz tüketiciye ulaşıyorsa kurallar sizi de ilgilendirir.

7552 sayılı İklim Kanunu’nun amacı, yeşil büyüme vizyonu ve net sıfır emisyon hedefi doğrultusunda iklim değişikliğiyle mücadeledir (md. 1). Kanun, sera gazı emisyonlarının Ulusal Katkı Beyanı, net sıfır emisyon hedefi ve Başkanlığın strateji ve eylem planları doğrultusunda azaltılacağını söyler (md. 5/1). Ancak Kanun metni bir hedef yılı içermez; “2053” Kanun’da geçmez (R1).

Yılın resmî dayanağı On İkinci Kalkınma Planı (2024-2028): Plan’a göre Türkiye, kalkınma önceliklerine halel getirmeden 2053 yılına kadar net sıfır emisyon hedefine ulaşacaktır (paragraf 274). Plan, TBMM’nin 1396 sayılı Kararı’nın eki olarak 1 Kasım 2023 tarihli Resmî Gazete’de (sayı 32356, Mükerrer) yayımlandı (R2).

Uzun Dönemli İklim Stratejisi’ne göre Türkiye 2053 net sıfır hedefini 27 Eylül 2021’de açıkladı. Strateji 4 Kasım 2024’te İklim Değişikliği ve Uyum Koordinasyon Kurulu (İDUKK) tarafından kabul edildi; sera gazı emisyonlarının en geç 2038’de en yüksek seviyeye çıkmasını, ardından azalarak 2053’te net sıfıra ulaşılmasını hedefliyor (R3).

Sunumda ya da raporda 2053 hedefine atıf yapacaksanız dayanağı Kanun olarak değil, Plan ve Strateji olarak gösterin. Kanunun ETS ve yükümlülük tarafı için: 7552 sayılı İklim Kanunu.