Karbon ve SKDM sözlüğü: kaynaklı tanımlar

Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM)

Diğer adları: CBAM · carbon border adjustment mechanism

AB’nin Tüzük (AB) 2023/956 ile kurduğu, İngilizce kısaltması CBAM olan mekanizma. Tüzüğün Ek I’inde sayılan mallar AB gümrük bölgesine ithal edilirken bu mallara gömülü sera gazı emisyonlarını ele alır; amacı karbon kaçağı riskini önlemektir. AB emisyon ticaret sistemini (AB ETS) tamamlar ve ithalata eşdeğer kurallar uygular.

Ticaret Bakanlığı tüzüğü “Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM) Tüzüğü”, Ek I’i “Ürün ve Sera Gazı Kapsamı” diye anar (R16). 7552 sayılı Kanun’daki SKDM ise Türkiye gümrük bölgesine ithal edilen mallar için kurulabilecek ayrı bir mekanizmadır (R4).

Dayanak: 2023/956 md. 1(1)–(2) (R1); Ticaret Bakanlığı SKDM sunumu, slayt 5 (R16); 7552 md. 2(1)(bb) ve md. 8(1)(ç) (R4) · Ayrıntı: SKDM (CBAM) nedir, kimi kapsıyor

Gömülü emisyon

Diğer adları: embedded emissions · gömülü sera gazı emisyonları

SKDM’de bir malın üretimi sırasında salınan doğrudan emisyonlar ile üretim süreçlerinde tüketilen elektriğin üretiminden kaynaklanan dolaylı emisyonların toplamı. Hesap, tüzüğün Ek IV’ündeki ve uygulama tüzüklerindeki yöntemlerle yapılır.

Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli’nin (IPCC) sözlüğündeki genel anlam daha geniştir: mal ve hizmetlerin üretiminde oluşan toplam emisyon, yeri ve zamanı gözetilmeksizin (R9). 7552 sayılı Kanun’daki tanım da dolaylı kalemi geniş tutar; elektriğin yanında ısı, buhar, soğutma ve basınçlı hava kullanımını sayar (R4). Fark karşılaştırma tablosunda.

Dayanak: 2023/956 md. 3(22) (R1); 7552 md. 2(1)(ı) (R4); IPCC AR6 WGIII Ek I sözlüğü, s. 1800 (R9) · Ayrıntı: SKDM gömülü emisyon hesabı

Doğrudan ve dolaylı emisyon (SKDM)

Diğer adları: direct emissions · indirect emissions

SKDM’de doğrudan emisyon, malın üretim süreçlerinden kaynaklanan emisyondur; süreçte tüketilen ısıtma ve soğutmanın üretiminden doğan emisyon da, ısının nerede üretildiğine bakılmaksızın buna dahildir. Dolaylı emisyon yalnız üretim süreçlerinde tüketilen elektriğin üretiminden kaynaklanan emisyondur; elektriğin nerede üretildiği fark etmez.

Bu ayrım kurumsal envanterle aynı değildir: GHG Protocol’de satın alınan buhar, ısıtma ve soğutma Kapsam 2’ye girer (R12).

Dayanak: 2023/956 md. 3(21) ve 3(34) (R1); GHG Protocol Kapsam 3 Standardı sözlüğü, s. 140 (R12) · Ayrıntı: SKDM gömülü emisyon hesabı

Ton CO₂e (karbondioksit eşdeğeri)

Diğer adları: tCO₂e · tonne of CO2e · CO₂-eq

SKDM’de bir metrik ton CO₂ ya da Ek I’de sayılan başka bir sera gazının, küresel ısınma potansiyeli bakımından buna eşdeğer miktarı. 7552 sayılı Kanun karbondioksit eşdeğerini, sera gazı miktarlarının ya da küresel ısınma potansiyellerinin CO₂ cinsinden ifade edildiği metrik ölçüm olarak tanımlar.

IPCC’ye göre CO₂ eşdeğeri emisyon, başka bir sera gazının belirli bir iklim ölçüsü üzerinde belirli bir zaman ufkunda yarattığı etkiye eşdeğer etkiyi yaratacak CO₂ emisyonu miktarıdır (R8).

Dayanak: 2023/956 md. 3(23) (R1); 7552 md. 2(1)(p) (R4); IPCC AR6 WGI Ek VII sözlüğü, s. 2224 (R8) · Ayrıntı: Karbon ayak izi nasıl hesaplanır

SKDM sertifikası

Diğer adları: CBAM certificate

Mallardaki bir ton CO₂e gömülü emisyona karşılık gelen, elektronik biçimdeki sertifika. Teslim, SKDM sertifikalarının ithal mallarda beyan edilen ya da beyan edilmesi gereken gömülü emisyona karşı mahsup edilmesidir.

Yetkili SKDM beyan sahibi her yıl 30 Eylül’e kadar, bir önceki takvim yılı için beyan edilip doğrulanan gömülü emisyona karşılık gelen sayıda sertifikayı SKDM Kayıt Sistemi üzerinden teslim eder; ilk teslim 2027’de, 2026 yılı içindir. Teslim edilecek sayı, AB ETS’deki ücretsiz tahsisatı yansıtacak biçimde düzeltilir (R1).

Dayanak: 2023/956 md. 3(24), 3(25), 22(1) ve 31(1) (R1) · Ayrıntı: SKDM sertifika fiyatı

Varsayılan değer ve gerçek emisyon

Diğer adları: default value · actual emissions

Varsayılan değer, ikincil veriden hesaplanan ya da alınan ve maldaki gömülü emisyonu temsil eden değerdir. Gerçek emisyon ise malın üretim süreçlerinden ve bu süreçlerde tüketilen elektriğin üretiminden elde edilen birincil veriye dayanarak, tüzüğün Ek IV’ündeki yöntemlerle hesaplanan emisyondur. Kısacası gerçek emisyon tesisin birincil verisine, varsayılan değer ikincil veriye dayanır.

Dayanak: 2023/956 md. 3(27) ve 3(28) (R1) · Ayrıntı: Türkiye için SKDM varsayılan değerleri

Yetkili SKDM beyan sahibi

Diğer adları: authorised CBAM declarant

Bir AB üye devletinin yetkili makamınca Tüzük (AB) 2023/956’nın 17. maddesine göre yetkilendirilmiş kişi. SKDM kapsamındaki mallar AB gümrük bölgesine yalnız yetkili SKDM beyan sahibi tarafından ithal edilebilir. 2025/2083 ile eklenen 2a maddesine göre ise bir takvim yılında ithal ettiği malların toplam net kütlesi 50 tonu (Ek VII) aşmayan ithalatçı, Tüzüğün yükümlülüklerinden muaftır; bu muafiyet elektrik ve hidrojene uygulanmaz.

Eşik yıl içinde aşılırsa ithalatçı, o yıl ithal ettiği malların tümündeki gömülü emisyon için Tüzüğün bütün yükümlülüklerine tabi olur. Muafiyetin uygulandığı durumda ithalatçı, eşiği aşmayı bekliyorsa yetkilendirme başvurusu yapar (R1, R2).

İthalatçı bir üye devlette yerleşik değilse statüyü onun dolaylı gümrük temsilcisi alır (R1).

Dayanak: 2023/956 md. 2a(1), (2) ve (4), md. 3(17), md. 4, md. 5(1b) ve 5(2), Ek VII nokta 1 (R1, R2) · Ayrıntı: SKDM beyanını kim yapar

Dolaylı gümrük temsilcisi

Diğer adları: indirect customs representative

Gümrük işlemlerinde kendi adına, ancak başka bir kişinin hesabına hareket eden temsilci. Doğrudan temsilci ise başkasının adına ve hesabına hareket eder. Birlik Gümrük Kodu ve 4458 sayılı Gümrük Kanunu bu ayrımı aynı biçimde yapar.

SKDM’de ithalatçı bir üye devlette yerleşik değilse yetkili SKDM beyan sahibi statüsünü dolaylı gümrük temsilcisi alır. 2025/2083 ile eklenen hükme göre dolaylı gümrük temsilcisi bu statüyü AB’ye mal ithal etmeden önce almak zorundadır (R1, R2).

Dayanak: 952/2013 md. 18(1) (R3); 4458 md. 5 (R17); 2023/956 md. 5(1a) ve 5(2) (R1, R2) · Ayrıntı: SKDM beyanını kim yapar

Gömülü emisyon: AB tüzüğü ile İklim Kanunu yan yana

Dayanak: 2023/956 md. 1(1), 3(21), 3(22), 3(34) (R1); 7552 md. 2(1)(ı) ve md. 8(1)(ç) (R4). AB’ye yapılan SKDM beyanı AB tüzüğünün tanımına göre hazırlanır.

Emisyon Ticaret Sistemi (ETS)

Diğer adları: Türkiye ETS · TR ETS · Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi

Sera gazı emisyonlarına net sıfır hedefine uygun bir üst sınır belirlenmesi ilkesine dayanan ve tahsisatların alınıp satılmasıyla emisyon azaltımını teşvik eden, ulusal ya da uluslararası piyasa temelli mekanizma. Türkiye ETS Yönetmeliği aynı tanımı tekrarlar ve sistemin adını “Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi-TR ETS” olarak verir; bu sitede Türkiye ETS diye anılır.

Türkiye ETS, Yönetmeliğin EK-1’indeki faaliyetleri yürüten tesislerden kategori B ve kategori C tesisleri kapsar (R5); kategoriler, kapsam dışında tutulan tesisler ve pilot dönem için tesis maddesine bakın.

Dayanak: 7552 md. 2(1)(g) (R4); Türkiye ETS Yönetmeliği md. 4(1)(j) ve md. 5(1) (R5) · Ayrıntı: İklim Kanunu ve Türkiye ETS

Karbon fiyatlandırma araçları

Diğer adları: karbon vergisi · karbon fiyatı · carbon pricing

Sera gazı emisyonlarının azaltımı amacıyla uygulanabilecek ETS ve/veya karbon esaslı vergiler ve benzeri araçlar. IPCC karbon fiyatını kaçınılan ya da salınan CO₂ ya da CO₂ eşdeğeri emisyonun fiyatı olarak tanımlar; bu fiyat bir karbon vergisinin oranı ya da emisyon izinlerinin fiyatı olabilir.

7552 sayılı Kanun karbon esaslı vergileri bu tanımda sayar ama bir karbon vergisi koymaz; kurduğu araç ETS’dir (R4).

Dayanak: 7552 md. 2(1)(o) (R4); IPCC AR6 WGIII Ek I sözlüğü, “Carbon price”, s. 1797 (R9) · Ayrıntı: Karbon vergisi nedir, Türkiye’de var mı?

Tahsisat

Belirli bir süre için bir ton karbondioksit eşdeğeri sera gazı emisyon hakkı. 7552 sayılı Kanun’a göre tahsisat misli niteliktedir, devredilebilir ve kaydi olarak ihraç edilir. ETS’de tahsisatların alınıp satılması, sistemin emisyon azaltımını teşvik etme yoludur.

Türkiye ETS Yönetmeliği de tahsisatı belirli bir süre boyunca verilen bir ton karbondioksit eşdeğeri emisyon hakkı olarak tanımlar; ücretsiz tahsisatların dağıtımında alt tesislere göre kıyas yöntemi esas alınır (R5).

Dayanak: 7552 md. 2(1)(cc) ve md. 2(1)(g) (R4); Türkiye ETS Yönetmeliği md. 4(1)(ll) ve md. 13(1) (R5) · Ayrıntı: İklim Kanunu ve Türkiye ETS

Tesis ve tesis kategorisi

Diğer adları: installation

Türkiye ETS Yönetmeliği’nde tesis, EK-1’deki faaliyetlerin ya da bunlarla teknik bağlantısı olan doğrudan ilişkili faaliyetlerin yürütüldüğü sabit teknik ünitedir. SKDM’de de tesis, üretim sürecinin yürütüldüğü sabit teknik ünitedir. Yönetmelik tesisleri, kurulu kapasiteye göre ihtiyatlı hesaplanan yıllık emisyona göre üç kategoriye ayırır; biyokütle kaynaklı CO₂ hariç, transfer edilen CO₂ dahil tutulur.

Türkiye ETS ve İklim Kanunu terimleri — tablo 1

Kategori	Yıllık emisyon (ton CO₂e)	Türkiye ETS kapsamı
A	50.000’e eşit veya daha az	Kapsamda değil
B	50.000’den fazla, 500.000’e eşit veya daha az	Kapsamda
C	500.000’den fazla	Kapsamda

Tablo yalnız ETS kapsamını gösterir (R5). Okul, üniversite, hastane ve savunma sanayi kuruluşlarına ait tesisler, yürüttükleri faaliyetlerle sınırlı olmak üzere ETS dışındadır; bu tesislerin EK-1’deki faaliyetlerden doğan emisyonlar için izleme, raporlama ve doğrulama yükümlülükleri sürer. ETS pilot uygulama dönemiyle başlar; pilot dönemin kapsamını Karbon Piyasası Kurulu belirler (R5). Kategori A tesis ETS dışında olsa da EK-1 faaliyetinin emisyonunu izler, raporlar ve doğrulatır (md. 27, 29, 30) (R5); ayrıntı emisyon raporu ve doğrulama sayfasında.

Dayanak: Türkiye ETS Yönetmeliği md. 4(1)(nn), (y), (z), (aa), md. 5(1)–(3), md. 27, 29, 30 ve geçici md. 1(1) (R5); 2023/956 md. 3(30) (R1) · Ayrıntı: Sera gazı emisyon izni

Alt tesis

Tesiste yürütülen faaliyetlerden doğan sera gazı emisyonlarının bir ürüne, bir üretim sürecine, ölçülebilir ısı kullanımına ya da yakıt kullanımına indirgenmesiyle elde edilen ve sınırları kütle-enerji dengesiyle belirlenen teknik birim. Aynı yönetmelikteki kıyas değeri de alt tesislerin emisyon yoğunluğu üzerinden, ücretsiz tahsisat hesabında kullanılmak üzere tanımlanır.

Dayanak: Türkiye ETS Yönetmeliği md. 4(1)(b) ve (bb) (R5) · Ayrıntı: İzleme metodolojisi planı

İzleme, raporlama ve doğrulama (İRD)

Sera gazı emisyonlarının izlenmesi, raporlanması ve doğrulanması. İklim Değişikliği Başkanlığı kısaltmayı bu açılımla kullanır. 7552 sayılı Kanun’a göre bu süreci Başkanlık yönetir; Türkiye ETS Yönetmeliği’nin amacı da izleme, raporlama ve doğrulama ile Türkiye ETS’nin uygulanmasına ilişkin usul ve esasları düzenlemektir. Kısaltma Kanun ve Yönetmelik metninde geçmez; ikisi de ifadeyi açık yazar.

Dayanak: İklim Değişikliği Başkanlığı 2025 Yılı İdare Faaliyet Raporu, kısaltmalar (R15); 7552 md. 10(1)(c) (R4); Türkiye ETS Yönetmeliği md. 1(1) (R5) · Ayrıntı: İklim Kanunu ve Türkiye ETS

İzleme planı

Veri toplama ve veri işleme faaliyetleri ile bunların doğruluk kontrol sistemi de dahil olmak üzere, emisyon izleme metodolojisini ayrıntılı, eksiksiz ve şeffaf biçimde belgeleyen doküman. Türkiye ETS Yönetmeliği’nde tanımlıdır ve izleme metodolojisi planından ayrı bir belgedir.

SKDM’de de tesis işletmecisi bir izleme planı tasarlayıp uygular; plan İngilizce sunulur (R20).

Dayanak: Türkiye ETS Yönetmeliği md. 4(1)(u) (R5); 2025/2547 md. 5(5)–(6) (R20) · Ayrıntı: İzleme planı, emisyon raporu ve doğrulama

İzleme metodolojisi planı

Türkiye ETS Yönetmeliği’nin EK-4’ünde sayılan parametreleri asgari olarak içeren, yıllık faaliyet seviyesi raporuna esas olmak üzere hazırlanan ve ilgili tüm veri toplama adımlarını ayrıntılı, eksiksiz ve şeffaf biçimde belgeleyen doküman.

İşletme alt tesislere ilişkin verileri ve bunların nasıl izleneceğini bu planla Başkanlığa sunar; plandaki değişiklikleri en geç 30 gün içinde bildirir. Faaliyet seviyesi, faaliyetlerin bir sistem yılı içindeki üretim seviyesidir; tahsisatlar her alt tesis için yıllık doğrulanmış faaliyet seviyesi dikkate alınarak dağıtılır (R5).

Dayanak: Türkiye ETS Yönetmeliği md. 4(1)(ü) ve (r), md. 13(4)–(5) (R5) · Ayrıntı: İzleme metodolojisi planı nasıl hazırlanır

Sera gazı emisyon izni

Türkiye ETS kapsamındaki işletmelerin sera gazı emisyonuna neden olan faaliyetlerini yürütebilmek için almak zorunda oldukları izin.

İzin Başkanlıktan alınır. Başvuru Yönetmeliğin EK-3’ündeki bilgi ve belgelere göre yapılır ve Başkanlık en fazla 60 gün içinde değerlendirir; ek bilgi istenen süre bu süreye dahil değildir. Birden fazla tesisi olan işletme her tesis için ayrı izin alır; aynı adresteki tesisler için tek izin alınır (R5).

Dayanak: Türkiye ETS Yönetmeliği md. 4(1)(ii), md. 6(1), md. 7(1), (2), (4) ve (5) (R5) · Ayrıntı: Sera gazı emisyon izni

Türkçe tanımlar Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumu’nun (KGK) Güvence Denetimi Standardı 3410’undan (GDS 3410) (R14), İngilizce karşılıklar GHG Protocol’den (R10, R12). ISO 14064-1’in kendi kategori yapısı bu sözlükte tanımlanmadı; bkz. Kapsam 1, 2, 3 ve ISO 14064-1 kategorileri.

Kapsam 1 (doğrudan emisyon)

Diğer adları: Scope 1 · direkt emisyon

İşletmenin sahip olduğu ya da kontrol ettiği kaynaklardan çıkan emisyonlar. KGK’nın GDS 3410 standardı bunları direkt emisyon olarak tanımlar ve Kapsam 1 emisyon olarak da bilindiğini belirtir. GHG Protocol Kurumsal Standardı da doğrudan emisyonu şirketin sahip olduğu ya da kontrol ettiği kaynaklardan çıkan emisyon olarak tanımlar.

Dayanak: GDS 3410 para. 14(f)(i) (R14); GHG Protocol Kurumsal Standart, Bölüm 4, s. 25 (R10) · Ayrıntı: Kapsam 1, 2, 3 nedir?

Kapsam 2

Diğer adları: Scope 2

İşletmenin transfer edip tükettiği enerjiyle bağlantılı dolaylı emisyonlar. GDS 3410 dolaylı emisyonu, işletmenin faaliyetlerinden kaynaklanan ama başka bir işletmenin sahip olduğu ya da kontrol ettiği kaynaklardan çıkan emisyon diye tanımlar. GHG Protocol Kapsam 3 Standardı sözlüğü daha somuttur: raporlayan şirketin satın aldığı ya da edindiği elektrik, buhar, ısıtma veya soğutmanın üretiminden kaynaklanan emisyon.

Hesap için iki yöntem vardır: konum bazlı ve piyasa bazlı (R11).

Dayanak: GDS 3410 para. 14(f)(ii) (R14); Kapsam 3 Standardı sözlüğü, s. 140 (R12); Kapsam 2 Kılavuzu, s. 104 (R11) · Ayrıntı: Kapsam 2 ikili raporlama

Kapsam 3

Diğer adları: Scope 3

Kapsam 2 dışında kalan dolaylı emisyonlar. GHG Protocol Kapsam 3 Standardı’na göre raporlayan şirketin değer zincirinde oluşan, yukarı akış (satın alınan ya da edinilen mal ve hizmetlerle ilgili) ve aşağı akış (satılan mal ve hizmetlerle ilgili) emisyonları birlikte kapsar ve 15 kategoriye ayrılır. GHG Protocol Kurumsal Standardı Kapsam 3’ü isteğe bağlı bir raporlama kategorisi olarak tanımlar.

Örneğin kategori 3, raporlama yılında satın alınıp tüketilen yakıt ve enerjinin üretimine ait, Kapsam 1 ya da 2’ye girmeyen emisyonları toplar (R12).

Dayanak: GDS 3410 para. 14(f)(ii) (R14); Kapsam 3 Standardı sözlüğü, s. 137, 140–141 ve Bölüm 5, s. 41 (R12); Kurumsal Standart, s. 25 (R10) · Ayrıntı: Kapsam 3: 15 kategori

VSME (KOBİ’ler için gönüllü sürdürülebilirlik raporlama standardı) (VSME)

Diğer adları: gönüllü standart · değer zinciri tavanı · value chain cap

AB’nin KOBİ’ler için gönüllü sürdürülebilirlik raporlama standardı: Temel Modül (B1–B11) ve Kapsamlı Modül (C1–C9). CSRD raporu hazırlayan şirket, 1.000 çalışana kadar değer zinciri şirketinden bu rapor için standardın tavan listesindeki bilginin ötesini zorunlu tutamaz; tedarikçi fazlasını vermeyi reddedebilir.

Standart önce Tavsiye 2025/1710 olarak önerildi, ardından Omnibus direktifinin verdiği yetkiyle Tüzük 2026/1560 olarak kabul edildi; tavan 1 Ocak 2027 ve sonrasında başlayan mali yıllardan itibaren uygulanır. Sera gazı açıklaması (B3) Kapsam 1 ve konum bazlı Kapsam 2 ister; Kapsam 3 tavanın dışındadır (R21).

Dayanak: Tüzük (AB) 2026/1560 md. 3, 4, Ek I para. 33, Ek II (R21); 2013/34/AB md. 19a(3), 29a(3), 2026/470 ile · Ayrıntı: VSME ve değer zinciri tavanı

İzleme ve Raporlama Tebliği’nin 22. maddesindeki standart yöntemde faaliyet verisi, emisyon faktörü ve yükseltgenme ya da dönüşüm faktörüyle çarpılır; Tebliğin 19. maddesine göre hesaplama temelli yöntem kütle denge yöntemiyle de uygulanabilir (R6). Elektrikte buna Kapsam 2’nin iki yöntemi ve sözleşmeye bağlı araçlar eklenir (R11).

Emisyon faktörü

Diğer adları: emission factor

Bir gazın birim faaliyet başına emisyonunu ya da giderimini nicelendiren katsayı. IPCC’ye göre emisyon faktörleri çoğunlukla bir ölçüm verisi örnekleminin ortalamasından türetilir. İzleme ve Raporlama Tebliği ise emisyon faktörünü, tam yanmanın ve diğer tüm kimyasal reaksiyonların tamamlandığı varsayılan bir kaynak akışında faaliyet verisine düşen ortalama sera gazı emisyon oranı olarak tanımlar.

Dayanak: IPCC AR6 WGI Ek VII sözlüğü, s. 2228 (R8); İzleme ve Raporlama Tebliği md. 4(1)(j) (R6) · Ayrıntı: Emisyon faktörü kütüphanesi

Faaliyet verisi

Hesaplama temelli yöntemlerde, bir prosesin tükettiği ya da ürettiği yakıt veya maddelere ilişkin veri. İzleme ve Raporlama Tebliği bu veriyi enerji için terajul, kütle için ton, gazlarda hacim için normal metreküp cinsinden ifade eder. Tebliğin standart yönteminde yanma emisyonu, faaliyet verisinin emisyon faktörü ve yükseltgenme faktörüyle çarpılmasıyla hesaplanır.

Dayanak: İzleme ve Raporlama Tebliği md. 4(1)(m) ve md. 22(1) (R6) · Ayrıntı: Karbon ayak izi nasıl hesaplanır

Konum bazlı ve piyasa bazlı yöntem

Diğer adları: location-based method · market-based method

Kapsam 2 emisyonunu hesaplamanın iki yöntemi. Konum bazlı yöntem, tanımlı bir konumun (yerel, bölgesel ya da ulusal) ortalama enerji üretimi emisyon faktörlerini kullanır. Piyasa bazlı yöntem ise raporlayanın sözleşmeyle elektrik satın aldığı üreticilerin emisyonuna dayanır; alım sözleşmeye bağlı araçlarla birlikte ya da araçların tek başına satın alınmasıyla olabilir.

Dayanak: GHG Protocol Kapsam 2 Kılavuzu sözlüğü, s. 104 (R11) · Ayrıntı: Kapsam 2 ikili raporlama

Yenilenebilir Enerji Kaynak Garanti Belgesi (YEK-G)

Tüketiciye tedarik edilen elektriğin belirli bir miktarının ya da oranının yenilenebilir enerji kaynaklarından üretildiğini kanıtlayan elektronik belge; her belge 1 MWh elektrik üretimine karşılık gelir. Belgelerin ihracı, transferi, tüketici lehine itfası, ilgası ve iptali YEK-G sistemi içinde yapılır; sistemi Piyasa İşletmecisi, yani Enerji Piyasaları İşletme Anonim Şirketi (EPİAŞ) yönetir.

Konum bazlı yöntem ortalama üretim faktörüyle çalıştığı için YEK-G gibi belgeler Kapsam 2’de yalnız piyasa bazlı hesapta rol oynar (R11).

Dayanak: YEK-G Yönetmeliği md. 4(1)(ğğ), (dd) ve (ş) (R7); YEKDEM Yönetmeliği md. 3(1)(çç) (R18) · Ayrıntı: Kapsam 2 ikili raporlama

Artık karışım

Diğer adları: residual mix

Belirli bir coğrafi sınır içinde, sözleşmeye bağlı araçlar (sertifikalar gibi) talep edildikten, itfa ya da iptal edildikten sonra geriye kalan enerji üretim kaynakları karışımı ve bu karışımın sera gazı emisyonu gibi nitelikleri. Piyasa bazlı hesapta, sözleşmeye bağlı aracı olmayan şirketlere kullanabilecekleri bir emisyon faktörü sağlayabilir.

Dayanak: GHG Protocol Kapsam 2 Kılavuzu sözlüğü, s. 106 (R11) · Ayrıntı: Kapsam 2 ikili raporlama

Fonksiyonel birim

Diğer adları: functional unit

İncelenen ürünün nicelendirilmiş performansı. GHG Protocol Ürün Standardı bu tanımı ISO 14044:2006’dan uyarlar. Standarda göre analiz birimi, nihai ürünlerde fonksiyonel birim, ara ürünlerde ise referans akıştır.

SKDM hesabında terim ayrıca belirlenir: istisnalar dışında fonksiyonel birim, aynı CN kodu altında üretilen malın ton cinsinden miktarıdır (R20). Ayrıntı gömülü emisyon sayfasında.

Dayanak: GHG Protocol Ürün Standardı sözlüğü, s. 134 ve 137; not 9 (R13); 2025/2547 md. 4(2) (R20) · Ayrıntı: LCA nedir

Ürün kategori kuralı (PCR)

Diğer adları: product category rule · ürün kuralı · product rule

GHG Protocol Ürün Standardı, bir ürün ya da ürün kategorisi hakkında karşılaştırma veya beyan yapılabilmesi için gereken ek şartları içeren belgeye ürün kuralı der. ISO 14025:2006’da tanımlanan ürün kategori kuralı (PCR), standardın bu belge türüne verdiği örnektir.

Standarda göre ürün kuralı, belirli bir ürün ya da ürün kategorisiyle ilgilenen paydaşların ek şartlarda uzlaşmak için oluşturduğu bir belgedir. Standarda uygunluk için ürün kuralı kullanmak zorunlu değildir; ürünleri karşılaştırmak için ise bu ek şartlar gerekir (R13).

Dayanak: GHG Protocol Ürün Standardı sözlüğü, s. 136 ve §5.3.2, s. 23–24 (R13) · Ayrıntı: EPD nasıl alınır

Tanımlar KGK’nın GDS 3410 standardından (R14). Standart 16 Ocak 2023 tarihli ve 32075 sayılı (1. Mükerrer) Resmî Gazete’de yayımlandı ve 31 Aralık 2022 ve sonrasında yürütülen güvence denetimlerine uygulanır (R19).

Sınırlı güvence

Makul güvencedekinden daha düşük bir güvence seviyesi; prosedürler nitelik ve zamanlama bakımından farklıdır, kapsamları daha dardır. Denetçi, uyguladığı prosedürlere ve elde ettiği kanıtlara dayanarak, sera gazı beyanının tüm önemli yönleriyle geçerli kıstaslara uygun hazırlanmadığı kanaatine varmasına yol açan bir hususun dikkatini çekmediğini raporlar. Sonuç, böyle bir hususun denetçinin dikkatini çekip çekmediğini bildirecek şekilde ifade edilir.

Dayanak: GDS 3410 para. 8, 13(b)(ii) ve 76(l)(ii) (R14) · Ayrıntı: Karbon ayak izi doğrulaması

Makul güvence

Sınırlı güvencedekinden daha yüksek bir güvence seviyesi. Denetçi, sera gazı beyanının tüm önemli yönleriyle geçerli kıstaslara uygun olarak hazırlanıp hazırlanmadığı hakkında rapor verir; sonuç pozitif bir ifade şekliyle bildirilir.

Türkiye ETS’deki doğrulama da makul bir güven seviyesinde rapor ister (R5).

Dayanak: GDS 3410 para. 8, 13(b)(i) ve 76(l)(i) (R14); Türkiye ETS Yönetmeliği md. 4(1)(ı) (R5) · Ayrıntı: Karbon ayak izi doğrulaması

Doğrulama ve doğrulayıcı kuruluş (Türkiye ETS)

Türkiye ETS’de doğrulama, işletmenin hazırladığı sera gazı emisyon raporunun önemli hatalı bildirim içermediğini makul bir güven seviyesinde belirten bir doğrulama raporu oluşturmak için, Yönetmeliğin EK-7’sindeki ilkeler çerçevesinde doğrulayıcı kuruluşun yürüttüğü faaliyetlerdir. Doğrulayıcı kuruluş, bu iş için akredite olmuş kuruluştur; akreditasyonu Türk Akreditasyon Kurumu (TÜRKAK) verir.

Dayanak: Türkiye ETS Yönetmeliği md. 4(1)(a), (ı) ve (i) (R5) · Ayrıntı: Türkiye ETS’de emisyon raporu ve doğrulama